W skrócie
- Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Michała Archanioła w Haczowie otrzymał tytuł Cudu Polski 2026 w województwie podkarpackim jako uznany zabytek drewnianej architektury.
- Badania dendrochronologiczne potwierdziły, że świątynię wzniesiono na przełomie lat 50. i 60. XV wieku, a w jej konstrukcji zachowały się ręczne oznaczenia montażowe oraz rzeźbione detale.
- Późnogotyckie malowidła ścienne przetrwały do czasów współczesnych dzięki XVIII-wiecznemu pokryciu ścian wapnem, które uchroniło je przed zniszczeniem do momentu odkrycia w 1955 roku.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Jak zbudowano tę świątynię? Niektóre ślady przetrwały do dziś
Badania dendrochronologiczne, czyli analiza słojów drewna, pozwoliły zweryfikować jedną z najdłużej powtarzanych teorii dotyczących Kościoła Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny i św. Michała Archanioła w Haczowie. Przez lata sądzono, że świątynia mogła powstać jeszcze pod koniec XIV wieku. Dopiero szczegółowe analizy wykazały, że drzewa wykorzystane podczas budowy ścinano na przełomie lat 50. i 60. XV stulecia. Dzięki temu udało się znacznie precyzyjniej odtworzyć historię obiektu niż na podstawie samych kronik i dokumentów.
Najbardziej fascynujące są rozwiązania konstrukcyjne ukryte pod gontowym dachem. Średniowieczni budowniczowie musieli poradzić sobie z ogromną rozpiętością nawy bez pomocy stali, betonu i współczesnych obliczeń inżynierskich. Efekty ich pracy wciąż można oglądać. W więźbie dachowej zachowały się oznaczenia montażowe ryte ręcznie przez cieśli. Każdy symbol wskazywał miejsce konkretnego elementu, więc konstrukcję składano niczym wielowymiarową układankę.
Świątynia kryje również zagadki, które do dziś nie doczekały się jednoznacznego wyjaśnienia. Pod okapem prezbiterium zachowały się rzeźbione ludzkie twarze. Jedni badacze interpretują je jako symbole ochronne mające strzec budowli przed nieszczęściami, inni dostrzegają w nich ślady dawnych wyobrażeń ludowych przenikających do sztuki sakralnej. Niewielu turystów zwraca na nie uwagę, choć należą do najbardziej tajemniczych detali całego zabytku.
Malowidła, które przetrwały dzięki... zapomnieniu
Historia gotyckich polichromii z Haczowa pokazuje, że czasem największym sprzymierzeńcem zabytku może być przypadek. W XVIII wieku ściany pokryto warstwą wapna i nowych dekoracji. Wydawało się, że średniowieczne malowidła przepadły bezpowrotnie. Stało się jednak coś odwrotnego. Pobiał odcięła je od światła, kurzu i części uszkodzeń mechanicznych, działając niczym ochronny ekran.
Gdy Jerzy i Stanisław Gadomscy odkryli malowidła w 1955 roku, okazało się, że zachował się jeden z najcenniejszych zespołów późnogotyckiego malarstwa ściennego w drewnianej świątyni w Europie. Szczególną uwagę zwracają sceny starotestamentowe. W średniowiecznych kościołach Europy Środkowej pojawiały się znacznie rzadziej niż przedstawienia związane z życiem Chrystusa. W Haczowie możemy zobaczyć między innymi stworzenie Adama i Ewy, wypędzenie z raju oraz arkę Noego.
Dla społeczeństwa żyjącego w XV wieku ściany kościoła były jednym z głównych źródeł wiedzy religijnej. Księgi należały wtedy do rzadkości, a tylko nieliczni znali łacinę. Malowidła pozwalały więc poznawać biblijne historie obrazami zamiast tekstu.
Co ciekawe, gotyckie dekoracje odkryto już po przeniesieniu nabożeństw do nowego kościoła. Gdyby stara świątynia nadal służyła jako główny kościół parafialny, kolejne remonty mogłyby bezpowrotnie ukryć lub zniszczyć bezcenne malowidła.
Pieta z legendą i wieś, która zaskakuje współczesną sztuką
Jednym z najstarszych skarbów związanych z Haczowem jest gotycka Pieta datowana na około 1400 rok. Sama rzeźba jest starsza od obecnej świątyni. Historycy sztuki zaliczają ją do nurtu tzw. Pięknych Piet, cenionego w późnośredniowiecznej Europie Środkowej za wyjątkową jakość wykonania i emocjonalny sposób przedstawiania postaci.
Lokalna tradycja głosi, że figura przypłynęła do Haczowa nurtem Wisłoka podczas wielkiej powodzi. Trudno dziś oddzielić legendę od faktów, ale opowieść przetrwała setki lat i stała się częścią tożsamości miejscowości. Oryginał można obecnie oglądać w sąsiednim kościele murowanym.
Tym, co wyróżnia Haczów na tle wielu historycznych miejscowości, jest jednak niezwykłe spotkanie różnych epok. Kilkaset metrów od gotyckiej świątyni znajdują się deskale Arkadiusza Andrejkowa. Artysta przenosi archiwalne fotografie mieszkańców na ściany starych stodół i budynków gospodarczych.
W pewnym sensie kontynuuje ideę znaną z wnętrza kościoła. Przed wiekami pamięć zapisywano w polichromiach pokrywających ściany świątyni. Dziś podobną funkcję pełnią wielkoformatowe portrety utrwalające twarze lokalnej społeczności.
Źródła: ciekawe.hub.pl, national-geographic.pl




