W skrócie
- Drzewa odzyskują składniki odżywcze z liści przed ich zrzuceniem, co wiąże się ze zmianą barwy liści na żółtą lub czerwoną.
- Opadłe liście tworzą warstwę chroniącą glebę przed utratą wody i mrozem, która następnie ulega rozkładowi przy udziale bezkręgowców oraz mikroorganizmów.
- Sójki przyczyniają się do rozprzestrzeniania dębów poprzez ukrywanie żołędzi, a grzyby z gatunku Exidiopsis effusa umożliwiają powstawanie lodowych włosów na martwym drewnie.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Co dzieje się z liściem, zanim spadnie na ziemię?
Jesienią drzewa zmieniają kolor liści, a następnie je zrzucają. Tylko czemu właściwie tak się dzieje? Istotnych jest kilka czynników. Drzewo przeprowadza kosztowny i złożony proces odzyskiwania składników z liści, podczas którego rozkłada część związków budujących komórki. W ten sposób zatrzymuje m.in. fosfor i azot, które przydadzą się do rozpoczęcia kolejnego sezonu, gdy zakończy się zima.
To wyjątkowo ciekawy proces starzenia. Liść stopniowo traci zdolność do fotosyntezy, ale jeszcze przez pewien czas jego komórki są wystarczająco sprawne, by przeprowadzić swój "demontaż". Badania nad osikami pokazały, że w momencie, gdy maleje wydajność fotosyntezy, energię do tego procesu dostarcza oddychanie komórkowe. Samo opadnięcie liścia również nie jest tak proste, jak może się wydawać. U nasady ogonka tworzy się warstwa odcinająca, w której stopniowo słabnie połączenie liścia z pędem. Ostatecznie połączenie to jest zrywane przez podmuch wiatru.
Starzenie się liścia i utrata zdolności do fotosyntezy to jeszcze nie wszystko. Kolejnym powodem, dla którego drzewa gubią liście, jest ograniczony dostęp do wody w okresie zimowym. Gdy gleba zamarza, korzenie mają duży problem z pozyskiwaniem składników odżywczych oraz wody. Jednocześnie duża powierzchnia liści może parować, co oznacza utratę zgromadzonej wody. To zjawisko nazywa się suszą fizjologiczną, czyli sytuacją, gdy w otoczeniu jest dużo wody, ale roślina nie może z niej skorzystać. Zrzucenie liści jest skutecznym sposobem ograniczenia strat.
Jak powstaje czerwony i żółty kolor liści?
Zielony kolor liści jest spowodowany obecnością chlorofilu. Jesienią ten barwnik stopniowo zanika, a przez to lepiej widoczne są karotenoidy odpowiadające za żółtą i pomarańczową barwę. Oczywiście przez całe lato były one w liściach, ale chlorofil skutecznie je maskował swoją zielenią.
Nieco inaczej jest z czerwonym kolorem. U wielu roślin odpowiadają za niego antocyjany, których ilość rośnie podczas jesiennego starzenia liści. Tylko dlaczego drzewo zużywa energię na wytwarzanie barwnika w organie, którego za chwilę się pozbędzie? W ten sposób roślina chroni się przed nadmiarem światła słonecznego w okresie odzyskiwania składników z liści, kiedy aparat fotosyntetyczny przestaje działać. Antocyjany pełnią więc funkcję ochronną w okresie jesiennym.
Dlatego właśnie jesienią możemy podziwiać wielobarwne liście. Żółte oznaczają zanik chlorofilu, a czerwień chroni drzewo przed słońcem. Podczas wędrówki przez park czy las warto zwrócić uwagę na rozmieszczenie tej palety barw. Liście najdłużej zachowują zieleń w najmniej nasłonecznionej części korony.
Jesienią liście spadają, ale wciąż są ważne dla ekosystemu
Jesienny spacer jest niezwykle przyjemny i relaksujący. Część liści opada, a część już zalega na ścieżce, przyjemnie szeleszcząc pod nogami. W ten sposób tworzy się warstwa ochronna, która ogranicza parowanie wody i osłania glebę przed wychładzaniem. W końcu w ściółce też żyją różne stworzenia, takie jak chrząszcze czy ślimaki, a opadające liście są dla nich dodatkową ochroną przed mrozem.
Pod świeżymi liśćmi leżą pozostałości liści, które opadły w poprzednim sezonie. Są ciemniejsze i znacznie trudniejsze do rozpoznania, bo materiał roślinny jest skutecznie rozdrabniany przez bezkręgowce. W jego dalszym rozkładzie uczestniczą grzyby i bakterie. Część składników zawartych wcześniej w roślinach wraca w ten sposób do obiegu. Podobne przemiany zachodzą w martwym drewnie, choć jego rozkład może trwać znacznie dłużej. Pień porośnięty grzybami dostarcza pokarmu i miejsc rozwoju kolejnym organizmom.
Grzyby pojawiają się dopiero po pierwszym jesiennym deszczu?
W uproszczeniu można stwierdzić, że grzyby pojawiają się po deszczu, bo rzeczywiście wysyp owocników jest wtedy najobfitszy. W rzeczywistości owocniki są strukturami służącymi do wytwarzania i rozsiewania zarodników. Natomiast grzybnia zbudowana z rozgałęzionych strzępek może od dawna rozwijać się w glebie i zajmować ogromny obszar podziemnego świata.
Przeczytaj także: Grzyb w lesie to tylko "owoc". Gdzie jest reszta organizmu?, otwiera się w nowym oknie
Jak sójki pomagają rozsiewać dęby?
Żołędzie są ciężkie, a więc wiatr nie jest w stanie przenosić ich na większe odległości, tak jak robi to np. z nasionami topoli. Dąb jednak opracował inną strategię przetrwania, a jego pomocnikami są zwierzęta leśne. Dotyczy to w znacznej mierze sójek, które przenoszą żołędzie i część z nich ukrywają jako zapas na zimę. Część niewykorzystanych nasion może później wykiełkować, dzięki czemu młode dęby pojawiają się poza bezpośrednim sąsiedztwem drzewa macierzystego.
Rozsiewanie nasion przez zwierzęta nazywamy zoochorią. Związek ten jest na tyle istotny, że leśnicy z okolic Celestynowa postanowili wykorzystać go w pilotażowym przedsięwzięciu, polegającym na zamontowaniu platform z żołędziami, które ptaki mają roznosić po okolicy, pomagając tym samym zasadzić nowe dęby.
Lodowe włosy na martwych gałęziach
Późną jesienią, przy temperaturze nieco poniżej zera, na martwym drewnie drzew liściastych można czasem zobaczyć białe, delikatne pasma. Przypominają watę, jedwab albo siwe włosy, ale są stworzone z lodu i nazywa się je "lodowymi włosami". Jest to zjawisko łączące fizykę z działalnością grzybów. W badaniu opublikowanym w 2015 roku w czasopiśmie "Biogeosciences" naukowcy wykazali, że aktywność grzyba obecnego w drewnie jest potrzebna do powstawania tej szczególnej formy lodu. Na wszystkich analizowanych próbkach znalazł się gatunek Exidiopsis effusa.
Jak powstają lodowe włosy? Wszystko zaczyna się od wody zamarzającej na powierzchni drewna. Działalność grzyba sprawia, że nagromadzony lód przybiera postać lodowych włókien, a jednocześnie zapobiega ich łączeniu się w grubsze kryształy.
Źródła: ciekawe.hub.pl, lasy.gov.pl, pmc.ncbi.nlm.nih.gov, bg.copernicus.org


