W skrócie
- Klasyczny test lustra polega na umieszczeniu na ciele zwierzęcia znaku widocznego wyłącznie w odbiciu, co pozwala zweryfikować zdolność do samorozpoznania.
- Badania potwierdziły zdolność rozpoznawania własnego odbicia u niektórych słoni azjatyckich, butlonosów, koni oraz ryb z gatunku wargatek sanitarnik.
- Wyniki testów przeprowadzonych na innych zwierzętach, takich jak psy czy sroki, okazały się niejednoznaczne, co prowadzi do naukowej dyskusji nad ograniczeniami tej metody w badaniu samoświadomości.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Jak plamka zmieniła badania nad zwierzęcym umysłem?
Jak zachowuje się zwierzę, które podchodzi do lustra? Zwykle wykonuje osobliwe ruchy i wygląda, jakby reagowało na swoje odbicie. Tak właśnie jest, ale pozostaje pytanie: zwierzę zobaczyło siebie czy intruza? A może bada zależność między swoim ruchem a zachowaniem "tego obcego"? W klasycznym teście lustra konieczny jest jakiś konkretny element. Na ciele badanego zwierzęcia zwykle umieszcza się znak w miejscu, którego bezpośrednio nie może zobaczyć. Jeśli po spojrzeniu w lustro zaczyna dotykać oznaczonego miejsca, pojawia się mocna przesłanka, że zwierzę zdołało powiązać odbicie w lustrze ze sobą. Potrzebne są przy tym jednak próby kontrolne, pozwalające wykluczyć choćby reakcję na dotyk czy ewentualny zapach znacznika.
W 1970 przełomowe badanie nad szympansami opublikował Gordon Gallup. Z czasem przekonujące wyniki udało się uzyskać również w przypadku orangutanów oraz bonobo. Jednak już w przypadku goryli obraz okazał się mniej jednoznaczny, co oznacza, że nawet wśród najbliższych krewnych człowieka pojawiają się znaczne różnice.
Słonica Happy potrzebowała dużego lustra
W badaniu opublikowanym w 2006 roku trzem samicom słonia azjatyckiego z nowojorskiego zoo Bronx udostępniono lustro o wymiarach około 2,44 na 2,44 metra. Zwierzęta mogły do niego podchodzić i swobodnie badać je trąbą. Jest to istotna różnica względem wcześniejszych badań, gdy do eksperymentu wykorzystano znacznie mniejsze lustro, w dodatku ustawione poza zasięgiem słoni.
Słonica Happy przyglądała się swojemu odbiciu w lustrze i zaczęła dotykać trąbą znaku, który badacze umieścili na jej głowie. Oznaczenie było umieszczone w takim miejscu, by było niemożliwe do zobaczenia bez odbicia w lustrze. Dodatkowo przeprowadzono badanie kontrolne, nakładając inny znak, który jednak był niewidoczny również w odbiciu. Happy przeszła próbę znaku, ale dwie pozostałe słonice nie zareagowały na znacznik umieszczony na ich głowach.
Jak na swoje odbicie reagują delfiny?
Nieco inaczej przeprowadzono test z delfinami, ponieważ nie mają one rąk ani trąby, a więc nie mogą dotknąć oznakowanego miejsca. W 2001 roku Diana Reiss i Lori Marino badały butlonosy, które wykazały zainteresowanie znakami umieszczonymi nad oczami, za płetwami i na brzuchu, czyli w miejscach, których zwierzęta nie mogą bezpośrednio zobaczyć. Następnie badane były ich zachowania, żeby wykluczyć zwyczajne zachowanie delfinów. Badania potwierdziły, że butlonosy rzeczywiście mogą rozpoznawać swoje odbicie w lustrze.
Natomiast w 2022 roku test lustra pozytywnie przeszedł wargatek sanitarnik, będący niewielką rybą żyjącą w rafach koralowych, znaną z usuwania pasożytów z ciał innych ryb. Taki tryb życia sprawia, że dostrzeganie zmian na skórze ma praktyczne znaczenie. Naukowcy przebadali 14 osobników i każdy z nich pocierał brązową plamkę umieszczoną na gardle, ale działo się to tylko w obecności lustra. Dodatkowo badacze zwrócili uwagę, że czerwone i niebieskie oznaczenie nie powodowało takiej samej reakcji. W 2023 roku rybom zapoznanym z lustrem przedstawione zostały fotografie, żeby wykluczyć możliwość reagowania na ruch. Zdaniem naukowców badane osobniki rozpoznały siebie na zdjęciach i ponownie próbowały usunąć z gardła brązową plamkę.
Do tych badań odniósł się psycholog Alain Morin, który zaznaczył, że obserwowane u zwierząt zachowania nie są wystarczające do tego, by wykazać bogatą, wewnętrzną samoświadomość. Ryba może rozpoznawać swoje ciało, ale nie zastanawiać się nad swoimi przeżyciami. To dwa różne poziomy myślenia o sobie, a przeprowadzane eksperymenty nie pozwalają udzielić odpowiedzi na pytanie, jak działa mechanizm rozpoznawania zdjęć.
Białucha rozpoznaje się w lustrze? Najnowsze badania
W maju 2026 roku w czasopiśmie "PLOS ONE" ukazało się badanie czterech samic białuchy arktycznej z New York Aquarium. Badacze prezentowali zwierzętom lustro i przezroczystą powierzchnię kontrolną. Dwie badane białuchy uważnie przyglądały się swoim odbiciom, a starsza z nich oglądała umieszczony na jej ciele znak. Młodsza nie wykazywała większego zainteresowania znacznikiem. Natomiast dwie kolejne białuchy nie zwracały szczególnej uwagi na swoje odbicie w lustrze.
Konie mogą rozpoznać swoje odbicie w lustrze
Zespół naukowców z Włoch przeprowadził test lustra na koniach i okazało się, że te zwierzęta również są w stanie rozpoznać własne odbicie. Grupa kontrolna posmarowana bezbarwnym żelem nie reagowała na znacznik. Grupa koni posmarowana kolorowym żelem spędzała przed lustrem pięć razy więcej czasu, próbując usunąć zabrudzenie. Co istotne w tym badaniu, próbowały wyczyścić siebie, a nie swoje odbicie w lustrze. Zdaniem naukowców jest to dowód, że konie miały świadomość, że widzą w lustrze siebie, a nie inne osobniki.
Test lustra przeprowadzono także na ptakach
W 2008 roku częścią historii badań nad samoświadomością zwierząt stały się sroki. Niektóre z ptaków z umieszczonym na gardle znacznikiem próbowały go usuwać, kiedy miały dostęp do lustra. Badanie przedstawiono jako dowód na samorozpoznawanie u gatunku o budowie mózgu odmiennej niż u ssaków. Jednak w 2020 roku przeprowadzono ponowne testy i tym razem sroki nie reagowały na znak.
Czy psy rozpoznają swoje odbicie w lustrze?
W internecie jest wiele filmików, na których widać reakcje psów na lustra. Czasem szczekają, uciekają, chowają się albo próbują zaglądać za lustro w poszukiwaniu drugiego psa. W klasycznym teście lustra nie udało się uzyskać pozytywnego wyniku u psów. Alexandra Horowitz postanowiła jednak zmienić stawiane pytanie. W 2017 roku przygotowała próbki zapachu psa oraz jego wersje zmodyfikowane dodatkowym zapachem. Psy wyraźnie dłużej badały własny zapach niż ten sam zapach z nutą obcej woni.
Chociaż interpretacja próby węchu stała się przedmiotem naukowej dyskusji, to nie przyniosła jednoznacznych odpowiedzi. Pojawiła się jednak kwestia tego, jak zwierzęta się rozpoznają, bo nie każdy gatunek zwraca uwagę na wygląd. Dla psów większe znaczenie ma węch, a więc wybór zmysłu może mieć istotniejsze znaczenie dla badań niż samo odbicie w lustrze. Żaden z tych testów nie udziela też jasnej odpowiedzi, czy zwierzęta mają samoświadomość, czy jest to jedynie samorozpoznanie.
Źródła: ciekawe.hub.pl, smithsonianmag.com, pubmed.ncbi.nlm.nih.gov, pnas.org, journals.plos.org


