W skrócie
- Murmuracja szpaków to proces skoordynowanego lotu tysięcy ptaków, który odbywa się bez centralnego sterowania, a niedawne badania z 2026 roku z wykorzystaniem robota pozwoliły lepiej zrozumieć mechanizmy tego zjawiska.
- Podstawową motywacją szpaków do tworzenia tak licznych zgrupowań jest obrona przed atakami drapieżników, ponieważ w tak dużej i dynamicznej grupie drapieżnikowi trudniej jest precyzyjnie namierzyć pojedynczą ofiarę.
- Eksperyment z użyciem robota RobotFalcon wykazał, że kształt stada wynika z reakcji ptaków na napastnika, szybkości rozchodzenia się sygnału alarmowego oraz z pamięci ruchu, którą naukowcy nazywają histerezą.
- Więcej podobnych informacji znajdziesz na stronie głównej serwisu, otwiera się w nowym oknie
Czym jest murmuracja szpaków?
Murmuracją nazywamy skoordynowany lot ogromnych stad ptaków, który najczęściej widać w przypadku szpaków zwyczajnych (Sturnus vulgaris). Formacja błyskawicznie zmienia kształt: raz rozciąga się niczym cienka wstęga dymu, to znów zwiera w gęstą, pulsującą kulę lub tnie powietrze ostrymi łukami. Nazwa tego fenomenu wywodzi się z angielskiego słowa murmur, oznaczającego cichy szmer. Odnosi się zarówno do odgłosów tysięcy uderzających skrzydeł, jak i subtelnego świergotu ptaków.
Podczas lotu szpaki mogą osiągać prędkość nawet 80 km/h, wykonując przy tym gwałtowne zwroty i zmieniając położenie względem sąsiadów. Murmuracji nie należy przy tym mylić z migracją. Ptaki nie przemieszczają się wtedy w jednym kierunku na duże odległości, lecz gromadzą w pobliżu wspólnego noclegowiska.
Analiza ponad 3 tysięcy obserwacji z 23 krajów, opublikowana w czerwcu 2017 roku na łamach czasopisma naukowego PLOS ONE przez naukowców z Uniwersytetu w Gloucestershire, pokazała, że typowe stado liczy około trzydziestu tysięcy osobników. Największe rejestrowane zgrupowania osiągały tam nawet 750 tysięcy ptaków, a pojedynczy taniec trwał średnio 26 minut.
Co istotne, w prawie trzydziestu procentach przypadków w pobliżu krążył drapieżnik, najczęściej sokół wędrowny, krogulec lub błotniak. Obecność napastnika zawsze bezpośrednio wydłużała czas trwania powietrznego spektaklu.
Nad Rzymem zimują natomiast kolosalne zgrupowania szpaków liczone w milionach. Szacunki mówiące o jednym do pięciu milionów osobników odnoszą się do całej miejskiej populacji, która rozprasza się w ciągu dnia, by przed nocą połączyć się w gigantyczne, choć wciąż ruchome chmury nad wspólnymi noclegowiskami.
Dlaczego ptaki tworzą gigantyczne stada?
Głównym motywem murmuracji jest obrona przed atakiem. W tak wielkim tłumie drapieżnik ma ograniczoną możliwość precyzyjnego namierzenia pojedynczej ofiary. Setki tysięcy oczu szybciej zauważają zagrożenie, a gwałtowne zmiany kierunku lotu sprawiają, że sokół widzi jedynie rozedrganą strukturę, w którą nie da się bezpiecznie wbić szponów.
Choć wspólne spędzanie nocy pomaga ptakom ograniczać utratę ciepła, sam podniebny taniec nie służy rozgrzewaniu ciała. Badania z Uniwersytetu w Gloucestershire wykazują znacznie silniejszą korelację między murmuracją a obecnością drapieżników oraz długością dnia niż z panującym mrozem.
Dawna hipoteza, zakładająca wymianę wiadomości o ukrytych żerowiskach, brzmi ciekawie, jednak zgromadzone dane dowodzą, że to właśnie ucieczka przed skrzydlatymi łowcami napędza ten niezwykły teatr natury.
Jak szpaki latają bez zderzeń? Nowe badanie z użyciem RobotFalcona
W stadzie nie ma dowódcy. Żaden szpak nie widzi całej formacji ani nie wysyła poleceń pozostałym. Ptak obserwuje kilka najbliższych osobników, dostosowuje do nich kierunek i prędkość lotu, jednocześnie utrzymując bezpieczny odstęp. Dawne rekonstrukcje trójwymiarowe wskazywały, że pojedynczy szpak reaguje głównie na sześciu lub siedmiu sąsiadów.
Badania ruchu szpaków udowodniły, że zmiana zachowania jednego fragmentu stada potrafi rozchodzić się na znacznie większą odległość. Naukowcy opisują ten mechanizm jako korelację bezskalową. Prościej mówiąc, stado błyskawicznie przenosi informację mimo braku centralnego sterowania.
W maju 2026 roku zespół badawczy związany m.in. z University of Groningen opublikował na łamach czasopisma "Communications Biology" analizę, która pozwala spojrzeć na murmurację niemal oczami uciekającego ptaka. Naukowcy filmowali dzikie szpaki ścigane przez RobotFalcona - zdalnie sterowanego robota wiernie naśladującego drapieżnego ptaka. Nagrania zestawiono następnie z zaawansowanym modelem komputerowym StarEscape, udostępniając surowe dane oraz kod źródłowy na platformie Zenodo i GitHub.
Zobacz również:
Warto jednak zaznaczyć, że eksperymenty obejmowały stada liczące od około 20 do 2000 osobników, a nie największe murmuracje, w których uczestniczą setki tysięcy ptaków.
Uzyskany rezultat burzy dotychczasowy obraz stada wykonującego jeden idealnie zsynchronizowany manewr. Różne części formacji reagują odmiennie, tworząc równocześnie kilka odrębnych wzorów ucieczki. Ostateczny kształt chmury zależy od trójwymiarowego położenia ptaków względem napastnika, tempa rozchodzenia się sygnału alarmowego oraz wcześniejszego ruchu stada.
Tę ostatnią właściwość badacze określają mianem histerezy, czyli rodzaju pamięci ruchu. Sposób, w jaki szpaki leciały ułamek sekundy wcześniej, bezpośrednio warunkuje ich kolejny manewr obronny.
Opisane eksperymenty nie dowodzą, że pojedynczy szpak wykonuje w locie skomplikowane obliczenia matematyczne podobne do modelu komputerowego. Pokazują natomiast, że z kilku prostych reakcji pojedynczych osobników mogą narodzić się fale, podziały i gwałtowne zwroty całej grupy.
Gdzie i kiedy oglądać murmuracje szpaków? Najlepsze miejsca w Polsce i Europie
Okres największej aktywności murmuracji przypada na miesiące od listopada do końca lutego, choć pierwsze spektakle można podziwiać już w październiku. Ptaki gromadzą się tuż przed zapadnięciem zmroku, zazwyczaj trzydzieści minut przed zachodem słońca, wybierając na noclegowiska rozległe trzcinowiska, korony starych drzew w parkach lub konstrukcje architektoniczne pokroju mostów i hal.
W Polsce doskonałymi miejscami do obserwacji są Dolina Baryczy, Stawy Milickie oraz rezerwaty nadwiślańskie.W Europie dużą popularnością cieszą się rzymskie bulwary i brytyjskie Brighton, gdzie szpaki gromadzą się w okolicy pozostałości West Pier. BBC Science Focus wymienia również Middleton Moor w Derbyshire, Ham Wall w Somerset oraz Albert Bridge w Belfaście.
Fundamentem udanej wyprawy jest zachowanie ciszy i odpowiedniej odległości od stada. Nie należy płoszyć ptaków gwałtownymi ruchami ani używać dronów. Nawet niewielkie zakłócenie może zmusić je do zmiany trasy lub opuszczenia wybranego noclegowiska. Najlepiej przyjść wcześniej, wybrać punkt z szerokim widokiem na niebo i cierpliwie poczekać na pojawienie się pierwszych grup szpaków.
Źródła: ciekawe.hub.pl, BBC
